Με την άνοδο της γρήγορης μόδας, η ποσότητα των ρούχων που παράγονται και πετιούνται έχει εκτοξευθεί. Για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων στο περιβάλλον, η ΕΕ επιθυμεί να μειώσει τα κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα και να αυξήσει τον κύκλο ζωής και την ανακύκλωση των υφασμάτων. Αυτό αποτελεί μέρος του σχεδίου για την επίτευξη μιας κυκλικής οικονομίας έως το 2050.
Υπερκατανάλωση φυσικών πόρων
Η παραγωγή κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού, καθώς και καλλιεργήσιμη γη για το βαμβάκι και άλλες ίνες. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, για την κατασκευή ενός και μόνο βαμβακερού T-shirt απαιτούνται 2.700 λίτρα γλυκού νερού —ποσότητα αρκετή για να καλύψει τις ανάγκες ενός ανθρώπου σε πόσιμο νερό για 2,5 χρόνια.
Ο κλωστοϋφαντουργικός τομέας ήταν η τρίτη μεγαλύτερη πηγή υποβάθμισης των υδάτων και χρήσης γης το 2020. Εκείνο το έτος, απαιτήθηκαν κατά μέσο όρο εννέα κυβικά μέτρα νερού, 400 τετραγωνικά μέτρα γης και 391 κιλά (kg) πρώτων υλών για την παροχή ρούχων και παπουτσιών για κάθε πολίτη της ΕΕ.
Ρύπανση των υδάτων
Η παραγωγή κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων εκτιμάται ότι ευθύνεται για περίπου το 20% της παγκόσμιας ρύπανσης του καθαρού νερού από προϊόντα βαφής και φινιρίσματος.
Μια και μόνο πλύση πολυεστερικών ρούχων στο πλυντήριο μπορεί να απελευθερώσει 700.000 μικροπλαστικές ίνες, οι οποίες ενδέχεται να καταλήξουν στην τροφική αλυσίδα.
Η πλειονότητα των μικροπλαστικών από τα υφάσματα απελευθερώνεται κατά τις πρώτες πλύσεις. Η γρήγορη μόδα βασίζεται στη μαζική παραγωγή, τις χαμηλές τιμές και τον μεγάλο όγκο πωλήσεων, γεγονός που ευνοεί τις πολλές «πρώτες πλύσεις».
Το πλύσιμο των συνθετικών προϊόντων οδηγεί στη συσσώρευση περισσότερων από μισό εκατομμύριο τόνων μικροπλαστικών στον πυθμένα των ωκεανών κάθε χρόνο. Εκτός από αυτό το παγκόσμιο πρόβλημα, η ρύπανση που προκαλείται από την παραγωγή ενδυμάτων έχει καταστροφικές επιπτώσεις στην υγεία των ντόπιων πληθυσμών, των ζώων και των οικοσυστημάτων όπου βρίσκονται τα εργοστάσια.
Εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου
Η βιομηχανία της μόδας εκτιμάται ότι ευθύνεται για το 10% των παγκόσμιων εκπομπών άνθρακα —περισσότερο από τις διεθνείς πτήσεις και τις θαλάσσιες μεταφορές μαζί.
Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, οι αγορές κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων στην ΕΕ το 2020 παρήγαγαν περίπου 270 kg εκπομπών CO2 ανά άτομο. Αυτό σημαίνει ότι τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα που καταναλώθηκαν στην ΕΕ παρήγαγαν εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου ύψους 121 εκατομμυρίων τόνων.
Κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα σε χωματερές και χαμηλά ποσοστά ανακύκλωσης
Ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι ξεφορτώνονται τα ρούχα που δεν θέλουν έχει επίσης αλλάξει, καθώς τα αντικείμενα πλέον πετιούνται αντί να δωρίζονται. Λιγότερα από τα μισά μεταχειρισμένα ρούχα συλλέγονται για επαναχρησιμοποίηση ή ανακύκλωση, και μόνο το 1% αυτών ανακυκλώνεται σε νέα ρούχα, καθώς οι τεχνολογίες που θα επέτρεπαν την ανακύκλωση των ρούχων σε παρθένες ίνες τώρα μόλις αρχίζουν να εμφανίζονται.
Κατά μέσο όρο, οι Ευρωπαίοι χρησιμοποιούν σχεδόν 26 κιλά κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και απορρίπτουν περίπου 11 κιλά από αυτά κάθε χρόνο. Τα μεταχειρισμένα ρούχα μπορούν να εξαχθούν εκτός ΕΕ, αλλά ως επί το πλείστον (87%) αποτεφρώνονται ή καταλήγουν σε χωματερές.
Η άνοδος της γρήγορης μόδας υπήρξε καθοριστική για την αύξηση της κατανάλωσης, ωθούμενη εν μέρει από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τη βιομηχανία που μεταφέρει τις τάσεις της μόδας σε περισσότερους καταναλωτές με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι στο παρελθόν.
Οι νέες στρατηγικές για την αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος περιλαμβάνουν την ανάπτυξη νέων επιχειρηματικών μοντέλων για την ενοικίαση ρούχων, τον σχεδιασμό προϊόντων με τρόπο που να διευκολύνει την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση (κυκλική μόδα), την ενθάρρυνση των καταναλωτών να αγοράζουν ρούχα καλύτερης ποιότητας που διαρκούν περισσότερο (αργή μόδα / slow fashion) και γενικά τη στροφή της καταναλωτικής συμπεριφοράς προς πιο βιώσιμες επιλογές.
Η στρατηγική της ΕΕ για βιώσιμα και κυκλικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα
Ως μέρος του σχεδίου δράσης για την κυκλική οικονομία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τον Μάρτιο του 2022 μια νέα στρατηγική για να καταστήσει τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα πιο ανθεκτικά, επιδιορθώσιμα, επαναχρησιμοποιήσιμα και ανακυκλώσιμα, να καταπολεμήσει τη γρήγορη μόδα και να τονώσει την καινοτομία στον κλάδο.
Η νέα στρατηγική περιλαμβάνει νέες απαιτήσεις οικολογικού σχεδιασμού (eco-design) για τα υφάσματα, σαφέστερη ενημέρωση, ένα Ψηφιακό Διαβατήριο Προϊόντος (Digital Product Passport) και καλεί τις εταιρείες να αναλάβουν την ευθύνη και να δράσουν για την ελαχιστοποίηση του ανθρακικού και περιβαλλοντικού τους αποτυπώματος.
Τον Ιούνιο του 2023, οι ευρωβουλευτές διατύπωσαν προτάσεις για αυστηρότερα μέτρα της ΕΕ με σκοπό να ανακοπεί η υπερβολική παραγωγή και κατανάλωση κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων. Η έκθεση του Κοινοβουλίου ζητά τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα να παράγονται με σεβασμό στα ανθρώπινα, κοινωνικά και εργασιακά δικαιώματα, καθώς και στο περιβάλλον και την ευημερία των ζώων.
Μέτρα της ΕΕ για την αντιμετώπιση των κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων
Η ΕΕ διαθέτει το οικολογικό σήμα «EU Ecolabel», το οποίο μπορούν να ζητήσουν να τοποθετήσουν στα προϊόντα τους οι παραγωγοί που σέβονται τα οικολογικά κριτήρια. Αυτό δίνει μεγαλύτερη προβολή σε προϊόντα που περιέχουν λιγότερες επιβλαβείς ουσίες και προκαλούν λιγότερη ρύπανση στο νερό και τον αέρα.
Το 2018 εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο η οδηγία για τα απόβλητα. Η στρατηγική της Επιτροπής περιλαμβάνει επίσης μέτρα για την αντιμετώπιση της παρουσίας επικίνδυνων χημικών ουσιών, ενώ καλεί τους παραγωγούς να αναλάβουν την ευθύνη για τα προϊόντα τους κατά μήκος της αλυσίδας αξίας, ακόμη και όταν αυτά γίνονται απόβλητα, και στοχεύει να βοηθήσει τους καταναλωτές να επιλέγουν βιώσιμα υφάσματα.
Το Κοινοβούλιο κατέθεσε ιδέες για αλλαγές στους κανόνες για τα κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα τον Μάρτιο του 2024. Η αναθεώρηση της οδηγίας για τα απόβλητα θα εισαγάγει προγράμματα διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι οι παραγωγοί κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, όπως ρούχα, υποδήματα, καπέλα, αξεσουάρ, καθώς και άλλες εταιρείες που διαθέτουν τέτοια προϊόντα στην ευρωπαϊκή ενιαία αγορά, θα πρέπει να καλύπτουν το κόστος για τη χωριστή συλλογή, διαλογή και ανακύκλωση.
Ενώ η Επιτροπή πρότεινε τα προγράμματα διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού να εισαχθούν 30 μήνες μετά την έναρξη ισχύος της οδηγίας, οι ευρωβουλευτές πίεσαν για 18 μήνες. Επιπλέον, οι χώρες της ΕΕ θα είναι υποχρεωμένες να συλλέγουν χωριστά τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα έως την 1η Ιανουαρίου 2025 για επαναχρησιμοποίηση, προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση.
«Ζητάμε έναν στόχο μείωσης των κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων, με επίβλεψη των εξαγόμενων μεταχειρισμένων υφασμάτων», δήλωσε η Άννα Ζαλέφσκα (ECR, Πολωνία), η ευρωβουλευτής που είναι υπεύθυνη για την καθοδήγηση των κανόνων μέσω του Κοινοβουλίου. Ζήτησε επίσης καλύτερη υποδομή για τη χωριστή συλλογή των υφασμάτων και αποτελεσματικότερη διαλογή των αστικών απορριμμάτων, ώστε τα αντικείμενα που μπορούν να ανακυκλωθούν να διαχωρίζονται πριν σταλούν στον αποτεφρωτήρα ή τη χωματερή.
Επόμενα βήματα
Οι διαπραγματεύσεις με το Συμβούλιο θα διεξαχθούν από το επόμενο Κοινοβούλιο, το οποίο εξελέγη κατά τις ευρωεκλογές της 6ης-9ης Ιουνίου 2024.
Πηγή: Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Μάρτιος 2024
